Czy owies i płatki owsiane mają gluten?

Owies jest jednym z najzdrowszych i najbardziej pożywnych zbóż, jednak wokół jego składu narosło wiele nieporozumień. Najważniejsza informacja jest taka, że owies naturalnie nie zawiera glutenu. Taką mieszaninę białek w składzie ma pszenica, jęczmień czy żyto, jednak sam owies to produkt bezglutenowy. 

W owsie występuje za to inne białko, czyli awenina, która pod względem budowy przypomina gluten, ale działa na organizm inaczej. Ten składnik jest lepiej tolerowany przez większość osób z nietolerancją glutenu i nie wywołuje typowej reakcji immunologicznej u większości pacjentów. Dlatego mówi się, że owies jest naturalnie bezglutenowy.

Nietolerancja glutenu to ogólne określenie reakcji organizmu na produkty zawierające gluten. W praktyce wyróżnia się kilka różnych zaburzeń związanych z nieprawidłową reakcją na gluten. Najpoważniejszą formą nietolerancji jest celiakia, choroba autoimmunologiczna, w której gluten powoduje reakcję odpornościową prowadzącą do niszczenia kosmków jelitowych. Celiakia wymaga ścisłej diety bezglutenowej przez całe życie, a nawet niewielkie ilości glutenu mogą zaszkodzić. 

Objawy celiakii mogą obejmować:

• nieprawidłową pracę układu pokarmowego;
  
• przewlekłe bóle brzucha i biegunki;
  
• wzdęcia i gazy;
  
• utratę masy ciała;
  
• niedobory witamin (szczególnie żelaza, witaminy D, B12, kwasu foliowego);
  
• osłabienie, przewlekłe zmęczenie;
  
• wysypkę skórną;
  
• bóle kości i osteopenię;
  
• zaburzenia nastroju, depresję, mgłę mózgową.

Czy płatki owsiane mają gluten? Choć owies naturalnie nie zawiera glutenu i jest bezpieczny dla osób z celiakią, większość dostępnych w sklepach produktów na bazie owsa jest zanieczyszczona glutenem. Płatki błyskawiczne, mąka owsiana i inne produkty mogą mieć domieszki innych zbóż, co wynika z procesu produkcji. Te niezamierzone domieszki są na tyle częste, że niemal wszystkie standardowe rodzaje płatków owsianych zawierają śladowe ilości glutenu. 

Owies często rośnie obok pszenicy, żyta lub jęczmienia, a wiatr i maszyny mogą przenosić ziarna między polami. Na dodatek nasiona różnych zbóż bywają wysiewane z resztkami ziaren z poprzednich zbiorów. W efekcie tego już na etapie uprawy wśród roślin owsa pojawiają się kłosy innych zbóż. To często wystarczy, żeby zboże miało pewną zawartość glutenu. 

Bardzo często dochodzi do zanieczyszczeń krzyżowych w łańcuchu produkcyjnym. Większość młynów przetwarza wiele rodzajów zbóż na tych samych liniach produkcyjnych. Maszyny mają zakamarki trudne do wyczyszczenia, a nawet dokładnie sprzątane urządzenia mogą pozostawiać ślady glutenu. Dlatego zwykłe płatki owsiane wciąż mogą zawierać gluten w ilościach niebezpiecznych dla osób, które muszą eliminować gluten z diety. 

Nawet jeśli owies przeszedł wcześniejsze etapy bez kontaktu z glutenem, nadal istnieje ryzyko zanieczyszczenia podczas pakowania w zakładach, które obsługują różne zboża. Zwykłe płatki owsiane często mieszane są z innymi składnikami w batonach musli czy granoli. Takich produktów unikają osoby na diecie bezglutenowej. 

Czy wszystkie płatki owsiane zawierają gluten? Nie. Należy jednak wybierać produkty zawierające certyfikaty bezglutenowych płatków owsianych. Owies bezglutenowy to nie inna odmiana rośliny, lecz zboże uprawiane, zbierane i przetwarzane w sposób zapewniający, że nie ma kontaktu z innymi. Tylko taki owies może być uznany za bezpieczny dla osób z celiakią. 

Żeby owies był naprawdę bezglutenowy, musi rosnąć na polach oddzielonych od upraw pszenicy, żyta i jęczmienia. Występuje tu kontrola jakości nasion, aby w owsie nie znalazły się żadne dodatkowe składniki. Do zbioru często używa się sprzętu do upraw bezglutenowych, co minimalizuje to ryzyko domieszek już na polu. Ziarno przewozi się w czystych kontenerach, oddzielonymi samochodami i bez kontaktu z innymi zbożami. Owies bezglutenowy trafia do oddzielnych młynów i zakładów produkcyjnych, a każda partia płatków owsianych bezglutenowych jest testowana pod kątem zawartości glutenu. 

W większości przypadków osoby z celiakią mogą jeść owies, jednak pod pewnymi warunkami i nie dotyczy to wszystkich chorych. Owies jest naturalnie bezglutenowy, jednak jego bezpieczeństwo dla osób z celiakią zależy od trzech kluczowych czynników:

• warto wybierać wyłącznie płatki owsiane bezglutenowe, czyli z symbolem przekreślonego kłosa, ponieważ Zwykłe płatki owsiane, nawet ekologiczne, zawsze zawierają gluten z zanieczyszczeń i nie nadają się dla osób z celiakią;
  
• chory musi dobrze tolerować aweninę, czyli białko zawarte w owsie. Dla około 90-95% osób z celiakią awenina jest dobrze tolerowana, co potwierdzają badania kliniczne i wytyczne wielu organizacji zdrowia;
  
• owies można wprowadzić dopiero po wygojeniu jelit, czyli zaleczeniu celiakii. Należy poczekać około roku na regenerację jelit po przejściu na dietę bezglutenową, a dopiero potem zacząć testować tolerancję owsa. 

Płatki owsiane to bardzo wartościowe zboże, które można spożywać jako dodatek do śniadania czy kolacji. Są bogate w węglowodany złożone, błonnik, białko roślinne, zdrowe tłuszcze, witaminy i minerały. Każde 100 g płatków owsianych zawiera orientacyjnie: 

• 370-390 kcal;
  
• 60-70 g węglowodanów całkowitych;
  
• 9-11 g błonnika pokarmowego;
  
• 12-17 g białka; 
  
• 6,5-7,2 g tłuszczy całkowitych, z czego część to zdrowe roślinne tłuszcze nienasycone. 

Bogactwo składników odżywczych sprawia, że płatki owsiane powinny wspierać codzienną dietę lub przynajmniej stanowić urozmaicenie diety. Osoby cierpiące na nietolerancję glutenu powinny wybrać certyfikowane produkty, które nie zawierają dodatków innych zbóż. Dzięki takim produktom można zadbać o zdrowie bez ryzyka zaognienia dolegliwości układu pokarmowego.