Doping w kolarstwie – skandale, metody i walka o czysty sport

Doping w kolarstwie oznacza celowe łamanie przepisów sportowych. Zawodnik, który stosuje niedozwolone środki lub metody, zyskuje przewagę, na którą inni uczestnicy wyścigu nie mogą odpowiedzieć uczciwymi treningami. Problem ten towarzyszy kolarstwu od ponad stu lat i dotyka zarówno sport zawodowy, jak i amatorski.

Międzynarodowa Unia Kolarska (UCI) dzieli doping na dwa rodzaje. 

• Pierwszy to doping farmaceutyczny, związany z substancjami wprowadzanymi do organizmu (na przykład EPO, testosteron czy kortyzon). 
  
• Drugi to doping mechaniczny w kolarstwie, czyli ukryte modyfikacje roweru, jak miniaturowe silniki zamontowane w ramie. Oba rodzaje łamią zasady fair play i podlegają surowym sankcjom.

Kolarze na dopingu? To niestety nic nowego. Sięganie po niedozwolone środki w kolarstwie ma ponad stuletnią historię. Na początku XX wieku, żeby przetrwać wielodniowe wyścigi, zawodnicy używali alkoholu, strychniny i amfetaminy. W latach 60. nastąpiły pierwsze przypadki śmiertelne na trasie ujawniające skalę zagrożenia. Skłoniły one władze sportowe do wprowadzenia pierwszych regulacji antydopingowych.

Przełom nastąpił pod koniec lat 80., gdy pojawiła się erytropoetyna (EPO) – syntetyczny hormon stymulujący produkcję czerwonych krwinek. EPO radykalnie zwiększa transport tlenu do mięśni, co w sporcie wytrzymałościowym daje ogromną przewagę. W ciągu kilku lat substancja ta stała się najpopularniejszym środkiem dopingowym w peletonie. Obok niej kolarze na dopingu stosowali transfuzje krwi, hormon wzrostu i sterydy. Metody te przez długi czas pozostawały trudne do wykrycia.

Kolarstwo szosowe doświadczyło wielu skandali dopingowych, które wstrząsnęły całym światem sportu, a każdy z nich odsłonił systemowy charakter problemu i doprowadził do istotnych zmian w przepisach antydopingowych. Trzy afery, które w największym stopniu wpłynęły na postrzeganie tej dyscypliny, są szczególnie warte zgłębienia. 

Podczas Tour de France w 1998 roku francuska policja znalazła duże ilości EPO i innych niedozwolonych środków w samochodzie należącym do ekipy Festina. Skandal ujawnił, że doping funkcjonował jako zorganizowany system obejmujący lekarzy, trenerów i cały zespół – a nie jako incydenty pojedynczych zawodników.

Afera doprowadziła do wycofania kilku ekip z wyścigu i dyskwalifikacji wielu kolarzy. Jej najtrwalszym skutkiem było powołanie w 1999 roku Światowej Agencji Antydopingowej (WADA), która od tamtej pory koordynuje walkę z dopingiem na całym świecie.

W 2006 roku hiszpańska policja rozbiła siatkę dopingową prowadzoną przez lekarza Eufemiano Fuentesa. Śledztwo wykazało, że wielu czołowych kolarzy korzystało z transfuzji krwi i EPO pod jego nadzorem. Z aferą powiązano zawodników z różnych dyscyplin sportu.

Cztery lata później kontrolerzy antydopingowi wykryli clenbuterol w organizmie Alberto Contadora, zwycięzcy Tour de France. Substancja ta przyspiesza spalanie tłuszczu i wspomaga przyrost mięśni. Contador został zdyskwalifikowany, a jego tytuł z 2010 roku anulowany.

Doping technologiczny w kolarstwie przez lata uważano za plotkę i teorię spiskową. Nikt nie wierzył, że da się ukryć silnik w ramie roweru tak, żeby nie wzbudził podejrzeń sędziów. 

Podejrzenia pojawiły się publicznie w 2010 roku, gdy Fabian Cancellara w Wyścigu Dookoła Flandrii w niezrozumiały sposób przyspieszył na stromym podjeździe Grammont, nie wstając nawet z siodełka. Oficjalne śledztwo nic nie wykazało, ale wątpliwości pozostały i zapoczątkowały poważną dyskusję o dopingu technologicznym w kolarstwie.

W 2016 roku, podczas mistrzostw świata w kolarstwie przełajowym w belgijskim Zolder komisarze UCI odkryli silniczek w rowerze 19-letniej Belgijki Femke Van den Driessche. W rurze podsiodłowej zamontowano silnik elektryczny marki Vivax Assist, który napędzał oś przy pedałach. Zawodniczka sterowała nim za pomocą przełącznika Bluetooth ukrytego pod owijką kierownicy.

Był to pierwszy oficjalnie potwierdzony przypadek dopingu mechanicznego w kolarstwie. Van den Driessche otrzymała sześć lat dyskwalifikacji i karę finansową w wysokości 20 tysięcy franków szwajcarskich.

WADA co roku publikuje zaktualizowaną Listę Substancji i Metod Zabronionych. To obowiązkowy standard obejmujący wszystkie dyscypliny sportu – w tym kolarstwo szosowe, torowe i przełajowe.

Jakie są najważniejsze kategorie substancji zabronionych w kolarstwie?

• Środki anaboliczne – testosteron i inne sterydy zwiększające masę mięśniową.
  
• Hormony peptydowe i czynniki wzrostu – w tym EPO oraz hormon wzrostu (GH), które poprawiają wydolność i regenerację.
  
• Beta-2 mimetyki – leki rozszerzające oskrzela (stosowane w leczeniu astmy), które w wyższych dawkach wspierają wydolność oddechową.
  
• Metody zabronione – transfuzje krwi, mikrodawkowanie EPO, doping genowy i fałszowanie próbek pobranych podczas kontroli.
  
• Diuretyki i środki maskujące – substancje utrudniające wykrycie innych zabronionych preparatów w próbce moczu.

Kontrole antydopingowe w kolarstwie prowadzą równolegle UCI, WADA i narodowe agencje antydopingowe (w Polsce – POLADA). Kontrolerzy mogą pojawić się u zawodnika bez zapowiedzi, w dowolnym miejscu i czasie – zarówno na zawodach, jak i poza sezonem.

System opiera się na trzech filarach:

• Próbka moczu i krwi – pobierane po wyścigu lub podczas niezapowiedzianej wizyty. Próbki dzielone są na A i B; jeśli próbka A da wynik pozytywny, zawodnik może zażądać zbadania próbki B.
  
• Paszport biologiczny – system monitorowania parametrów krwi zawodnika w długim okresie. Nagłe odchylenia (na przykład skok poziomu hemoglobiny) mogą wskazywać na stosowanie EPO lub transfuzji, nawet gdy sama substancja jest już niewykrywalna.
  
• Kontrola sprzętu – UCI skanuje rowery tabletami ze specjalnym oprogramowaniem, skanerami lub detektorami pola elektromagnetycznego oraz kamerami termowizyjnymi. Celem jest wykrycie ukrytego dopingu technologicznego w kolarstwie.

O dopingu w kolarstwie amatorskim mówi się coraz głośniej, ponieważ na maratonach rowerowych i na niektórych zawodach zdarzają się przypadki stosowania niedozwolonych środków przez uczestników bez licencji zawodowej. Motywacją bywa chęć miejsca na podium, lepszego wyniku osobistego lub potwierdzenie własnej formy na tle rywali, a nie chęć zdobycia sławy lub pieniędzy.

Kontrole antydopingowe na amatorskich imprezach są rzadsze niż w zawodowym peletonie. Kontrola setek lub tysięcy rowerów skanerami podczas startu masowego to zadanie niewykonalne z finansowego i logistycznego punktu widzenia. 

W efekcie zarówno doping farmaceutyczny, jak i technologiczny, pozostają w kolarstwie amatorskim znacznie trudniejsze do wykrycia.

Doping w kolarstwie (amatorskim i zawodowym) przybierał na przestrzeni lat wiele form: amfetaminę i EPO, transfuzję krwi, a nawet silniki ukryte w ramach rowerów. Wynikające z tego skandale dopingowe z udziałem takich postaci jak Lance Armstrong czy Femke Van den Driessche na zawsze zmieniły oblicze tej dyscypliny i wymusiły zaostrzenie przepisów na każdym poziomie rywalizacji.

Dziś UCI i WADA prowadzą coraz skuteczniejsze kontrole, a lista substancji zabronionych jest aktualizowana co roku. Problem nie zniknął jednak całkowicie i obejmuje zarówno sport zawodowy, jak i amatorski.