Jak powstaje wiatr halny? Gwałtowny wiatr w górach

Zacznijmy od podstawowego pytania: co to jest wiatr halny? W terminologii meteorologicznej jest to lokalny silny wiatr o charakterze spadającym (katabatycznym), porywisty i ciepły, występujący w Tatrach. Jest to też wiatr typu fenowego. Aby jednak w pełni zrozumieć jego naturę, warto też wyjaśnić, co to jest wiatr fenowy. Fen to ogólna, międzynarodowa nazwa dla każdego ciepłego i suchego wiatru wiejącego z gór w doliny, niezależnie od kontynentu. Halny jest po prostu lokalną, tatrzańską odmianą fenu.

Najważniejsze cechy wiatru halnego to jego gwałtowność, wysoka temperatura oraz skrajnie niska wilgotność powietrza. Prędkość podmuchów regularnie przekracza 100 km/h, a rekordowe porywy potrafią osiągać nawet ponad 180 km/h.

Skąd wieje wiatr halny? Odpowiedź na to, z której strony wieje wiatr halny, jest zawsze niezmienna – z południa na północną stronę. Powstaje on na granicy dwóch mas powietrza o różnych właściwościach, gdy nad Słowacją formuje się układ wysokiego ciśnienia, a nad Polską głęboki niż.

To, co powoduje wiatr o tak unikalnych i destrukcyjnych właściwościach, wyjaśniają proste prawa termodynamiki. Cały proces można opisać w kilku krokach, podczas których masa powietrza drastycznie zmienia swoje właściwości.

1. Ciepłe i wilgotne powietrze znad południowej Europy przemieszcza się na północ i napotyka przeszkodę w postaci łańcucha Tatr. Ponieważ nie może jej ominąć, zaczyna unosić się wzdłuż słowackich stoków, powodując podwyższenie temperatury powietrza.
   
2. Wznosząc się, powietrze rozpręża się i ostatecznie ochładza w tak zwanym gradiencie wilgotnoadiabatycznym (średnio o 0,6°C na każde 100 metrów wysokości) po stronie zawietrznej. Skutkuje to skraplaniem się pary wodnej. W efekcie po stronie słowackiej dochodzi do potężnych opadów deszczu lub śniegu, które dosłownie wyżymają powietrze z wilgoci.
3. Suche już powietrze przekracza grań Tatr i zaczyna opadać w stronę polskich dolin, przyspieszając.
   
4. Opadające powietrze kompresuje się i ogrzewa w gradiencie suchoadiabatycznym, czyli znacznie szybciej niż na stronie nawietrznej, bo aż o 1°C na każde 100 metrów. To powoduje wzrost siły wiatru po przekroczeniu grani i sprawia, że jeden powiew ciepłego powietrza może topić śnieg i ogrzać otoczenie. W efekcie w polskie doliny uderza rozgrzany, suchy i niezwykle porywisty podmuch.

Czy w Tatrach wieje wiatr halny zawsze? Nie, jest to wyjątkowa sytuacja, której efektem są posucha, wiatrołomy, a nawet zniszczenia w miastach. W Zakopanem wiatr halny czyni niekiedy prawdziwe spustoszenie, kiedy zrywa dachy i niszczy zabudowania. Podhale to jednak niejedyne miejsce, gdzie wieje halny. Analogiczne zjawiska (choć o nieco mniejszej sile) występują w Karkonoszach i Beskidach czy Sudetach.

Podobne zjawiska fizyczne zachodzą na całym globie w pobliżu wysokich łańcuchów górskich. Warto wymienić choćby:

• wiatr halny w Alpach – to tam po raz pierwszy opisano to zjawisko, stąd też nazwa „fen” (niem. Föhn). Alpejski wiatr halny potrafi w ciągu kilku godzin stopić metrową warstwę śniegu w Szwajcarii czy Austrii, paraliżując kurorty narciarskie, dlatego ma nie tylko duże znaczenie klimatyczne, ale i dla turystyki,
  
• chinook – występuje w Górach Skalistych w Ameryce Północnej i jest nazywany zjadaczem śniegu, ponieważ potrafi podnieść temperaturę o kilkanaście stopni w zaledwie kilkanaście minut,
  
• zonda – gorący i suchy wiatr wiejący we wschodnich Andach w Argentynie.

Jeśli chodzisz po górach, musisz posiąść podstawową wiedzę o halnym: kiedy wieje. To pozwala uniknąć śmiertelnego niebezpieczeństwa w górach. Zjawisko to występuje najczęściej w chłodnej połowie roku, czyli od października do maja, ze szczególnym nasileniem późną jesienią oraz wczesną wiosną. Zbliżający się żywioł można łatwo rozpoznać za pomocą obserwacji nieba i podstawowych przyrządów:

• wał fenowy – nad granią Tatr formuje się charakterystyczny, gęsty wał białych chmur, który wygląda, jakby „przelewał się” przez szczyty. W tym samym czasie nad Zakopanem niebo może być idealnie błękitne,
  
• chmury soczewkowate – na niebie pojawiają się chmury o obłych kształtach przypominających dyski lub UFO (Altocumulus lenticularis),
  
• skok temperatury i spadek ciśnienia – barometry gwałtownie lecą w dół, a termometry w krótkim czasie pokazują nienaturalnie wysokie wartości jak na daną porę roku.
  

Gdy w Tatrach zaczyna wiać halny, wyjście na szlaki powyżej granicy lasu jest skrajną nieodpowiedzialnością. Wichura z łatwością potrafi zdmuchnąć człowieka z grani, widoczność spada do zera z powodu unoszonego śniegu lub pyłu, a w niższych partiach łamiące się drzewa stanowią śmiertelną pułapkę.

W czasie silnego halnego Tatrzański Park Narodowy zamyka szlaki, a kolejki linowe (w tym ta na Kasprowy Wierch) zostają unieruchomione. Jeśli żywioł zaskoczy Cię w górach, natychmiast przerwij wędrówkę, zejdź w bezpieczną dolinę i poszukaj schronienia w budynku.

Halny największą prędkość 180 km/h w porywach osiąga w szczycie swojego panowania. W takiej sytuacji ma wpływ na otoczenie, bo jesienią przyspiesza dojrzewanie owoców, ale też jest niebezpieczny w górach: potrafi zdmuchnąć Cię ze zbocza. Nie ryzykuj i sprawdzaj prognozy pogody.