Jak rozpoznać kierunki świata i wyznaczyć północ bez kompasu?

Gdy z jakiegoś powodu nie możemy używać kompasu, wystarczy rozejrzeć się dookoła, aby nie zgubić się podczas spaceru lub survivalu. Na początek należy spojrzeć w niebo – słońce wschodzi na wschodzie, a zachodzi na zachodzie. W ciągu dnia można też wykorzystać cień rzucany przez przedmioty lub naszą sylwetkę. Natomiast nocą należy szukać znanych konstelacji gwiazd. W lesie pomocne są naturalne elementy, na przykład mech lub mrowiska, które pomagają w orientacji w terenie bez użycia sprzętu.

Jeśli przebywamy w terenie leśnym bez kompasu lub systemu nawigacji GPS, możemy skorzystać z naturalnych elementów, które dostarcza nam sama przyroda. Wystarczy uważnie przyjrzeć się otoczeniu, aby określić strony świata z dość dużą precyzją, odnaleźć się w lesie i wyznaczyć właściwy kierunek marszu.

Jaki kierunek wskazuje mech? Na pniach drzew i kamieniach te zielone rośliny najczęściej rozwijają się po północnej stronie. To dlatego, że ta część pnia jest mniej nasłoneczniona, a przez to bardziej wilgotna i chłodna. Są to idealne warunki sprzyjające wzrostowi mchów. Zazwyczaj wystarczy obejrzeć kilka drzew lub głazów, aby potwierdzić ten kierunek.

Roślinność w lesie dostarcza wielu naturalnych wskazówek, które pomagają w określaniu stron świata. Jeśli przyjrzymy się bliżej drzewom, krzewom, a także zmianom w ich otoczeniu, to jesteśmy w stanie dostrzec subtelne różnice wynikające z działania promieni słonecznych.

• Korony drzew. Gałęzie są bardziej rozłożyste, a liście większe od strony południowej, ponieważ tam otrzymują one więcej światła. Widać także wyraźniejszą gęstość tej części korony niż po stronie północnej. Łatwiej zauważyć taką różnicę, jeśli znajdziemy osamotnione drzewo.
  
• Kora brzóz. Charakterystyczny biały jej kolor sięga niżej po stronie południowej. Jest to skutkiem silniejszego nasłonecznienia tej części pnia.
• Dziuple. Dzięcioły i inne ptaki dziuplaste wykuwają otwory najczęściej po wschodniej stronie drzew. Zabezpiecza to środek przed wiatrem i mocnym nagrzewaniem.
  
• Klucze ptaków w locie. Wiosną całe grupy tych zwierząt wybierają się na północ, a jesienią ich kierunek pozwala określić to, gdzie jest południe. To sezonowy, ale wiarygodny wskaźnik na wyznaczanie kierunków w terenie.
  
• Gęstość roślinności. Bujniejsze poszycie leśne pojawia się częściej na południowych zboczach i polanach, gdzie dociera więcej światła.
  
• Dojrzewanie owoców. Leśne krzewy owocowe, zwłaszcza jeżyny, szybciej dojrzewają po stronie południowej. Owoce z tej strony są większe i ciemniejsze niż te, które rosną w cieniu.
  
• Topnienie śniegu. Południowe zbocza łatwiej się nagrzewają. Tym samym pokrywa śnieżna znika tam szybciej.
  

Nocne niebo na półkuli północnej pozwala precyzyjnie określić północ. Pomocna w tym jest Gwiazda Polarna, czyli najważniejszy punkt orientacyjny na nocnym niebie. Znajduje się ona niemalże dokładnie nad biegunem północnym Ziemi, więc zawsze da się precyzyjnie określać północ. Jej położenie względem horyzontu praktycznie się nie zmienia.

Aby ją odnaleźć, najpierw szukamy charakterystycznego układu, jakim jest Wielki Wóz. To część gwiazdozbioru Wielkiej Niedźwiedzicy. Formują go cztery gwiazdy tworzące element wozu i trzy kolejne symbolizujące dyszel. Kiedy już zlokalizujemy, to skupiamy się na dwóch skrajnych gwiazdach w przedniej części wozu. W wyobraźni łączymy je linią i przedłużamy ten odcinek pięć razy w górę. Na końcu tej linii znajduje się bardzo jasny, pojedynczy punkt – to właśnie Gwiazda Polarna.

Warto pamiętać, że ta metoda działa jedynie przy dobrej widoczności. Zachmurzenie całkowicie uniemożliwia obserwację gwiazd. Jeśli znaleźlibyśmy się w pobliżu równika, to w takim miejscu Gwiazda Polarna znajduje się bardzo nisko nad horyzontem, więc trudniej jest ją odnaleźć. Natomiast na dalekiej północy problemem staje się brak punktu odniesienia na horyzoncie, ponieważ gwiazda ta świeci wtedy niemal pionowo nad głową.

W słoneczny dzień możemy użyć analogowego zegarka, aby z dość dużą dokładnością określić kierunki geograficzne. Wystarczy taki z prawidłowo ustawioną godziną. Ustawiamy tarczę poziomo, a wskazówkę godzinową kierujemy dokładnie na Słońce. Pomocne może być użycie cienkiego patyczka, którego cień powinien pokrywać się z kierunkiem wskazówki godzinowej.

Kiedy już zegarek jest odpowiednio ustawiony, dzielimy kąt między wskazówką godzinową a godziną dwunastą na pół. Powstała linia to kierunek południowy. Odwrotna strona wskazuje to, gdzie jest północ. Przed południem uwzględniamy kąt z lewej strony godziny dwunastej, natomiast po południu – z prawej. Działanie tej metody opiera się na różnicy między ruchem obrotowym Ziemi a obiegiem wskazówki zegara. Chociaż zachmurzenie może utrudnić obserwację, to jednak częściowe chmury nie przekreślają skuteczności tej techniki.

Najprostszą metodą na to, jak określić strony świata w mieszkaniu lub w domu jest użycie smartfona z odpowiednią aplikacją do wyznaczania kierunków. Można także skorzystać z tradycyjnego kompasu, ewentualnie busoli. Wystarczy trzymać go poziomo i obrócić się do momentu, gdy czerwona wskazówka ustawi się z literą N – to północ. Pozostałe strony świata wyznaczamy względem tego kierunku. Południe jest naprzeciwko, wschód po prawej, a zachód po lewej stronie.

Równie dobrze można skorzystać z położenia słońca. Jeśli obserwujemy, przez które okno wpada światło o danej porze dnia, możemy określić, gdzie jest wschód, a gdzie zachód. Jeśli mamy dość czasu, to możemy skorzystać z patyka. Wystarczy wbić go pionowo w ziemię w doniczce i zaznaczyć koniec cienia. Następnie po około 15 minutach znów zrobić to samo. Linia między tymi punktami wskaże nam, gdzie jest zachód i wschód, a prostopadle uzyskamy północ i południe.

W terenie otwartym najskuteczniejszym wskaźnikiem jest Słońce. Rano wschodzi na wschodzie, a po południu przemieszcza się ku zachodowi. W takiej sytuacji można także wykorzystać analogowy zegarek do określenia kierunków z pomocą wskazówek. W nocy orientację ułatwia Gwiazda Polarna. Znajduje się niemal dokładnie nad biegunem północnym i jest stabilnym punktem odniesienia. W warunkach leśnych przydatna jest obserwacja roślinności. Natomiast w środowisku domowym kierunki geograficzne wyznaczamy na podstawie światła słonecznego wpadającego przez okna, cienia lub przy pomocy aplikacji w smartfonie.