Pomnik przyrody w Polsce – co to jest i jak go chronić?

Jeśli chodzi o pomnik przyrody, definicja jest jasna i ujmuje ją Ustawa o ochronie przyrody. Co nazywamy pomnikiem przyrody? Są to pojedyncze twory przyrody żywej i nieożywionej lub ich skupiska o szczególnej wartości naukowej, kulturowej, historycznej lub krajobrazowej. Są to obiekty odznaczające się indywidualnymi cechami. Jednocześnie jest to też jedna z najstarszych form ochrony przyrody, bo nieoficjalne tworzenie pomników przyrody w Polsce zaczęło się już nawet w XIV wieku, kiedy Kazimierz Wielki ustawowo chronił dęby.

Za pomniki przyrody uznaje się często wyróżniające się kształtami, położeniem czy rozmiarami twory o charakterze pomnikowym i szczególnej wartości przyrodniczej. W praktyce są to często okazałe drzewa jak dęby czy lipy drobnolistne, a także zabytkowe aleje drzew i krzewów bądź innych rodzimych gatunków. To jeśli chodzi o pomniki przyrody ożywionej. W kategorii tych nieożywionych zwykle są na przykład wąwozy i jary, a także groty, wywierzyska, wodospady czy skałki, czyli miejsca ukształtowane przez procesy geologiczne i erozyjne. Z zasady pomniki przyrody są pojedyncze, co czyni je unikalnymi.

Jeśli chcesz wiedzieć, jakie są pomniki przyrody w Twojej bezpośredniej okolicy, z pomocą przyjdzie cyfrowa mapa pomników przyrody prowadzona przez Generalną Dyrekcję Ochrony Środowiska (Centralny Rejestr Form Ochrony Przyrody – CRFOP). To doskonałe narzędzie do planowania weekendowych wycieczek tropem natury.

Wielu turystów i właścicieli działek zadaje sobie pytanie: czy pomniki przyrody są pod ochroną? Tak, każdy pomnik przyrody prawem chroniony jest jednak oznaczony. Wokół niego obowiązuje strefa ochronna, w której zabronione jest niszczenie, uszkadzanie, przekształcanie obiektu, a także zanieczyszczanie terenu czy wykonywanie prac ziemnych mogących uszkodzić na przykład system korzeniowy drzewa.

Jeśli na Twojej prywatnej posesji rośnie drzewo uznane za pomnik przyrody, nakładane są na Ciebie pewne ramy prawne. W przypadku pomnika przyrody obowiązki właściciela obejmują przede wszystkim zachowanie obiektu w odpowiednim stanie. Musisz zatem wiedzieć, jak dbać o pomnik przyrody zgodnie z prawem. Nie wolno Ci samodzielnie podcinać gałęzi ani stosować silnych środków chemicznych w promieniu kilkunastu metrów od pnia bez zgody urzędu. Co ważne, to nie właściciel płaci za kosztowne zabiegi dendrologiczne. Koszty te pokrywa gmina, która ustanowiła tę formę ochrony.

Każdy obywatel, szkoła, stowarzyszenie czy instytucja ma prawo złożyć wniosek o objęcie wyjątkowego obiektu ochroną. Ustanowienie pomnika przyrody następuje w drodze urzędowej przez uchwałę rady gminy lub rozporządzenie wojewody. Zobacz, jak zgłosić pomnik przyrody na przykładzie drzewa.

1. Zmierz obwód drzewa na wysokości 130 cm, zrób dokładne zdjęcia i określ gatunek.
   
2. Ustal precyzyjne współrzędne GPS oraz numer działki ewidencyjnej (znajdziesz go na portalu Geoportal), aby dało się zlokalizować obiekt.
   
3. Napisz wniosek do Rady Gminy lub Miasta, uzasadniając unikalność obiektu.
   
4. Rada Gminy wysyła wniosek do konsultacji z Regionalnym Dyrektorem Ochrony Środowiska.
   
5. Powiadomiony zostaje właściciel terenu, na którym znajduje się obiekt. Nawet jego sprzeciw może nie zablokować całego procesu.
   
6. Jeśli wszystkie weryfikacje przejdą pozytywnie, ustawiona zostaje po głosowaniu uchwała Rady Gminy. Potem następuje jej publikacja, wydanie zielonej tabliczki oraz wpis do Centralnego Rejestru Form Ochrony Przyrody.

Aż 35 000 – tyle znajduje się pomników przyrody w Polsce. Najważniejsze i najbardziej spektakularne z nich są często odwiedzane przez turystów. Są one położone zarówno na terenach prywatnych, jak i w Lasach Państwowych. To zwykle skupiska o szczególnej wartości przyrodniczej. 

• Dąb Bartek (Zagnańsk) – choć nie najstarszy (ma około 700 lat), to z pewnością najbardziej ikoniczny dąb szypułkowy. Jego potężna korona wymaga dziś wsparcia systemu kilkunastu metalowych podpór,
  
• Krzywy Las (okolice Gryfina) – unikalne skupisko około 100 zdeformowanych sosen, których pnie wyginają się pod kątem 90 stopni tuż nad ziemią. Do dziś naukowcy i historycy spierają się, czy to efekt celowej działalności człowieka, czy anomalii przyrodniczej.

• Głaz Trygław (Tychowo) – to największy głaz narzutowy (eratyk) w Polsce i jeden z największych w Europie. Ten granitowy kolos, przyniesiony przez lądolód ze Skandynawii, ma obwód wynoszący aż 44 metry i waży kilkaset ton,
  
• Jaskinia Raj (Chęciny) – jedna z najpiękniejszych jaskiń krasowych w naszym kraju, zachwycająca unikalnym bogactwem i zagęszczeniem form naciekowych, czyli stalaktytów i stalagmitów.