Co to jest żywność funkcjonalna? Definicja i przykłady

Wiele osób mówi o takiej rzeczy jak żywność funkcjonalna – czym właściwie ona jest? Zaliczają się do niej produkty spożywcze, które poza podstawowym efektem odżywczym (dostarczaniem kalorii, witamin i minerałów) wykazują udokumentowany, korzystny wpływ na jedną lub więcej funkcji organizmu. Mówiąc prościej: to jedzenie, które ma pozytywny wpływ na stan zdrowia, samopoczucie lub zmniejsza ryzyko wystąpienia chorób. Ostateczną definicję sformułowała organizacja FUFOSE, czyli Functional Food Science in Europe.

Koncepcja ta narodziła się jednak już w Japonii w latach 80. XX wieku. Tamtejsze władze, chcąc obniżyć koszty opieki zdrowotnej starzejącego się społeczeństwa, wprowadziły system FOSHU (Foods for Specified Health Use). Warto jednak zauważyć, że choć spożycie produktów funkcjonalnych ma korzystny wpływ na zdrowie, to nie są to leki (musi mieć formę żywności, nie preparatu) i nie jest to też superfood. Na czym polega różnica między tym ostatnim a żywnością funkcjonalną? Korzystne działanie na funkcje organizmu ponad efekt odżywczy musi być udokumentowane naukowo.

Żywność funkcjonalna to produkty, w przypadku których udowodniono ich korzystny wpływ na organizm. Nie wystarczy, że producent dopisze na etykiecie „zdrowy”. Trzeba jeszcze udowodnić, że konsument odniesie realne korzyści z wprowadzenia składnika do diety i jego działania na organizm. Dotyczy to wszystkich rodzajów żywności funkcjonalnej. Muszą one spełniać następujące kryteria:

• naturalne pochodzenie – jest to żywność wytworzona ze składników naturalnych, choć może być wzbogacona o konkretne substancje bioaktywne,
  
• postać tradycyjna – spożywasz ją jako część normalnej diety, a nie suplement w kapsułce (jak choćby herbata),
  udokumentowane działanie – wpływ produktu na zdrowie musi być potwierdzony badaniami klinicznymi,
  
• specyficzne korzyści – może, przez obecność składnika aktywnego, wpływać na konkretny problem, na przykład poprawiać przemianę metaboliczną, obniżać nadciśnienie lub wspomagać koncentrację.
  

Rynek żywności funkcjonalnej jest niezwykle bogaty. Można ją podzielić na produkty naturalnie bogate w związki prozdrowotne oraz te, które zostały celowo zmodyfikowane przez technologów żywności, zgodnie z koncepcją żywności funkcjonalnej. Warto znać najpopularniejsze z nich, aby wdrożyć je do codziennej diety.

Jogurty probiotyczne to jeden z najbardziej rozpoznawalnych przykładów żywności funkcjonalnej. Zawierają one żywe kultury bakterii, takie jak Lactobacillus czy Bifidobacterium, które muszą wykazać zdolność do przetrwania bariery kwasu żołądkowego, aby skutecznie zasiedlić jelita. Regularne spożywanie takich jogurtów realnie wpływa na wzmocnienie układu odpornościowego, ponieważ to właśnie w jelitach znajduje się około 70-80% komórek układu immunologicznego. Dodatkowo probiotyki wspierają procesy trawienne, łagodzą objawy nietolerancji laktozy i mogą znacząco skracać czas trwania infekcji sezonowych, co czyni je nieodzownym elementem diety wspierającej ogólny dobrostan.

Soki owocowe wzbogacane wapniem oraz witaminą D stanowią świetną alternatywę dla osób, które z różnych przyczyn – na przykład z powodu alergii, nietolerancji czy diety wegańskiej – rezygnują z produktów mlecznych. Dodatek tych kluczowych składników mineralnych sprawia, że zwykły napój staje się wsparciem dla układu kostnego i zębów. Wapń jest niezbędny do budowy kośćca, a witamina D ułatwia jego przyswajanie w jelitach. Jest to niezwykle istotne w profilaktyce osteoporozy u osób starszych oraz w okresie intensywnego wzrostu u dzieci.

Płatki owsiane to przykład żywności, która jest funkcjonalna w swojej naturalnej, najmniej przetworzonej postaci. Ich sekret tkwi w wysokiej zawartości błonnika pokarmowego rozpuszczalnego, a konkretnie beta-glukanów. Substancje te tworzą w przewodzie pokarmowym lepką warstwę ochronną, która spowalnia wchłanianie cukrów, co jest kluczowe dla stabilizacji poziomu glukozy we krwi i zapobiegania nagłym wyrzutom insuliny. Ponadto beta-glukany wiążą kwasy żółciowe, zmuszając organizm do wykorzystywania własnych zapasów cholesterolu do produkcji nowych, co prowadzi do obniżenia jego stężenia w surowicy. W ten sposób płatki i inne odpowiednio przygotowane produkty, jak batony proteinowe, pomagają w stabilizacji masy ciała, walce z otyłością, a przy okazji są polecane osobom z zaburzeniami poziomu insuliny.

Sól jodowana to jeden z najstarszych i najbardziej skutecznych przykładów żywności funkcjonalnej wdrożonej na skalę masową w celach zdrowia publicznego. Wprowadzenie obowiązku jodowania soli kuchennej miało na celu wyeliminowanie powszechnych niegdyś niedoborów tego pierwiastka, które prowadziły do poważnych schorzeń tarczycy, takich jak wole endemiczne. Jod jest niezbędny do produkcji hormonów tarczycowych regulujących metabolizm całego organizmu oraz wpływających na rozwój układu nerwowego u płodu i małych dzieci. Choć obecnie słusznie zaleca się ograniczanie spożycia sodu, obecność jodu w soli sprawia, że jej niewielka, dopuszczalna ilość w codziennym jadłospisie staje się kluczowym elementem profilaktyki hormonalnej.

Warto wiedzieć, które składniki żywności wpływają pozytywnie na zdrowie organizmu. Technologia tworzenia żywności funkcjonalnej stale postępuje, chroniąc przed nowotworami i przewlekłymi chorobami.