RED-S – czym jest względny niedobór energii w sporcie?

Względny niedobór energii w sporcie (ang. relative energy deficiency in sport, RED-S) to zespół zaburzeń fizjologicznych i psychologicznych wywołanych stanem, w którym organizm sportowca dysponuje zbyt małą ilością energii po uwzględnieniu wydatku treningowego. Istotne jest tu pojęcie energii dostępnej (ang. energy availability, EA) – czyli kalorycznej nadwyżki pozostającej do obsługi podstawowych procesów życiowych po odjęciu ćwiczeń. Syndrom ten rozpoznaje się zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn, na każdym poziomie zaawansowania sportowego.

Pojęcie RED-S zastąpiło w 2014 roku starszy termin – female athlete triad (triadę sportsmenek) – który odnosił się wyłącznie do kobiet i obejmował trzy współwystępujące składowe: zaburzenia miesiączkowania, obniżoną gęstość mineralną kości oraz zaburzenia odżywiania. Międzynarodowy Komitet Olimpijski uznał jednak, że ta definicja jest zbyt wąska, a mechanizm leżący u podłoża triady wywołuje znacznie więcej konsekwencji zdrowotnych i dotyczy obu płci.

Niska dostępność energii (LEA) nie jest wyłącznie skutkiem restrykcyjnych diet. Równie często wynika z niezamierzonego niedoszacowania zapotrzebowania na energię lub z nadmiernego nacisku na redukcję masy ciała w dyscyplinach estetycznych, wytrzymałościowych i z kategoriami wagowymi. Zgodnie z danymi naukowymi, optymalna EA dla zachowania zdrowia wynosi 45 kcal/kg beztłuszczowej masy ciała (FFM) na dobę. Wartości poniżej 30 kcal/kg FFM/dobę wiążą się już z wysokim ryzykiem wystąpienia wielonarządowych zaburzeń.

Niska dostępność energii będąca podstawą zespołu RED-S rzadko wynika z jednej przyczyny. Najczęściej to kombinacja czynników żywieniowych, treningowych i psychologicznych prowadzi do długotrwałego ujemnego bilansu energetycznego. 

Ryzyko wystąpienia RED-S jest szczególnie wysokie w dyscyplinach, gdzie niska masa ciała lub szczupła sylwetka przekładają się na wynik lub ocenę. Należą do nich przede wszystkim:

• sporty estetyczne – gimnastyka, łyżwiarstwo figurowe, taniec sportowy,
  
• sporty wytrzymałościowe – bieganie długodystansowe, kolarstwo, triathlon,
  
• sporty z kategoriami wagowymi – judo, wioślarstwo, podnoszenie ciężarów,
  
• sporty rekreacyjne – biegacze amatorzy dążący do utraty masy ciała.
  

Główne czynniki ryzyka można podzielić na dwie grupy. Pierwsza to ograniczenia po stronie spożycia energii: stosowanie restrykcyjnych diet, eliminacja całych grup produktów (na przykład tłuszczów lub węglowodanów), presja środowiska sportowego na utrzymanie niskiej masy ciała, a także zaburzenia odżywiania – od rygorystycznego liczenia kalorii po kompulsywne objadanie się. Druga grupa to nadmierny wydatek energetyczny: nagłe zwiększenie objętości lub intensywności treningów bez równoległego zwiększenia podaży kalorii. Szczególnie niebezpieczna jest kombinacja obu.

Eksperci MKOl podkreślają też, że zbyt intensywna aktywność fizyczna bez właściwego odżywiania może dawać objawy łudząco podobne do przetrenowania – dlatego przed postawieniem takiej diagnozy zawsze należy wykluczyć niską dostępność energii.

U kobiet ważnym objawem są zaburzenia miesiączkowania – od nieregularnych cykli po całkowity brak miesiączki. Przez lata błędnie uważano, że zanik miesiączki to normalna reakcja na intensywny wysiłek. Dziś wiadomo, że jest to poważny sygnał alarmowy wskazujący na chroniczną niską dostępność energii.

U mężczyzn objawy są subtelniejsze: obniżone libido, zmniejszona poranna erekcja oraz spadek poziomu testosteronu. Niezależnie od płci syndrom ten wpływa negatywnie na metabolizm, układ sercowo-naczyniowy, procesy odpornościowe oraz gospodarkę mineralną – w tym gęstość mineralną kości.

Pierwszą ofiarą przewlekłego deficytu energetycznego jest gospodarka hormonalna. Spada poziom testosteronu, estrogenów i leptyny – hormonu regulującego funkcje rozrodcze. Podwyższone stężenie kortyzolu przyspiesza rozpad białek mięśniowych i utrudnia odbudowę glikogenu. Jednocześnie obniżają się stężenia hormonów tarczycy (TSH, fT3) oraz IGF-1 – czynnika niezbędnego do prawidłowej syntezy i przebudowy tkanki mięśniowej i kostnej.

Badania wskazują, że nawet 12-45% wyczynowców z RED-S wykazuje niższą gęstość mineralną kości niż powinna być dla ich wieku. U kobiet z zanikiem miesiączki gęstość kości odcinka lędźwiowego może być niższa nawet o 17%, co bezpośrednio zwiększa ryzyko wystąpienia złamań zmęczeniowych i w dłuższej perspektywie – osteoporozy.

Układ sercowo-naczyniowy również ponosi konsekwencje niedoboru: niedobory estrogenów zaburzają prawidłowe funkcjonowanie naczyń krwionośnych, wpływają na ciśnienie tętnicze i zwiększają ryzyko zakrzepów. 

Przewlekły deficyt energetyczny osłabia układ immunologiczny, co przekłada się na częstsze i dłużej trwające infekcje. Niedobór energii odbija się też wyraźnie na zdrowiu psychicznym. Osoby z RED-S wykazują obniżone zdolności poznawcze, trudności z koncentracją, zwiększony niepokój i drażliwość.

Badania na elitarnych pływaczkach pokazały, że zawodniczki z niską dostępnością energii zanotowały blisko 10-procentowy spadek wydolności po 12 tygodniach treningu – podczas gdy ich prawidłowo odżywione koleżanki odnotowały poprawę wyników o ponad 8%.

Wobec trudności z bezpośrednim pomiarem EA, w praktyce klinicznej stosuje się narzędzia przesiewowe oraz badania RED-S. Dla kobiet uprawiających sporty wytrzymałościowe opracowano kwestionariusz LEAF-Q (Low Energy Availability in Females Questionnaire), oparty na objawach fizjologicznych. Trwa też opracowywanie analogicznego narzędzia dla mężczyzn. 

W diagnostyce laboratoryjnej najistotniejszą rolę odgrywają:

• ferrytyna (ocena gospodarki żelazem, częsty niedobór u sportowców,
  
• TSH, fT3, fT4 (markery funkcji tarczycy; obniżone fT3 wskazuje na ryzyko RED-S),
  
• IGF-1 (obniżone stężenie sygnalizuje spowolnienie metabolizmu),
  
• lipidogram (ocena ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego),
  
• hormony płciowe (ocena funkcji rozrodczych),
  
• morfologia krwi (wykluczenie anemii jako przyczyny zmęczenia).

Im szybciej zidentyfikuje się niedobór, tym większa szansa na pełne odwrócenie jego skutków. Profilaktyka działa na dwóch poziomach: pierwszym jest edukacja i budowanie świadomości, drugim – konkretne działania diagnostyczne i terapeutyczne po wystąpieniu objawów.

Podstawą profilaktyki pierwotnej jest wiedza – zarówno samych sportowców, jak i ich otoczenia. Badania pokazują, że tylko 7% badanych potrafiło wymienić dwa z trzech elementów dawnej triady sportsmenek, a zaledwie 32% amerykańskich trenerów lekkoatletycznych słyszało o RED-S. Niemal połowa nastoletnich zawodniczek uważała brak miesiączki za normalną reakcję na intensywny trening.

Gdy RED-S zostanie już zidentyfikowany, podstawowym działaniem jest zwiększenie podaży energii. W praktyce oznacza to stopniowe podnoszenie kaloryczności diety. Suplementacja jest traktowana jako ostateczność.

Jeśli sama zmiana diety jest niewystarczająca, można rozważyć ograniczenie treningów. Warto pamiętać, że wyższe obciążenia treningowe przynoszą efekty tylko wtedy, gdy organizm dysponuje energią niezbędną do adaptacji. 

RED-S to poważny syndrom dotykający każdego poziomu – zarówno amatorów, jak i zawodowców. Jego źródłem jest niska dostępność energii, która stopniowo zaburza funkcjonowanie całego organizmu: od gospodarki hormonalnej, przez układ kostny i odpornościowy, po zdrowie psychiczne. Wczesna diagnoza, odpowiednia podaż energii oraz edukacja całego środowiska sportowego to najskuteczniejsze narzędzia w walce z tym zagrożeniem.