Poznaj yaglı güreş – turecki sport, w którym zapasy w oliwie łączą technikę i wysiłek fizyczny. Sprawdź, jak oliwa, olej i pot oddziałują na zawodnika
Zastanawiasz się, na czym polegają tureckie zapasy w oleju? Nasz poradnik wyjaśnia zasady yağlı güreş, znaczenie oliwy i skórzanych spodni. Poznasz też techniki zawodników, wymagania fizyczne oraz historię i kulturowy prestiż turnieju Kırkpınar w Edirne w Turcji.
Tureckie zapasy w oliwie to tradycyjna dyscyplina nazywana w języku tureckim yağlı güreş. Jej nazwa dosłownie odnosi się do natłuszczanych zapasów. Przed pojedynkiem zawodnicy pokrywają ciało oliwą z oliwek, a następnie rywalizują na trawiastym podłożu. Śliska skóra utrudnia pewne chwycenie przeciwnika, dlatego walka różni się od zapasów w stylu wolnym lub klasycznym.
W polskich tekstach możesz spotkać określenia „zapasy w oleju” oraz „zapasy w oliwie”, a oba dotyczą tego samego sportu. Uczestniczący w pojedynku zawodnik jest nazywany pehlivanem, czyli zapaśnikiem kojarzonym również z odwagą i honorem. W Turcji yağlı güreş pozostaje sportem narodowym i ważnym elementem kultury przekazywanym kolejnym pokoleniom.
Zapasy z ciałem nacieranym olejem były znane średniowieczu w Azji Środkowej, w różnych kulturach Bliskiego Wschodu i basenu Morza Śródziemnego, jednak nie należy utożsamiać wszystkich tych praktyk bezpośrednio z yağlı güreş. Turecka forma dyscypliny rozwijała się przez stulecia w Anatolii i Rumelii, zwłaszcza w okresie osmańskim. Z XIV wiekiem łączy się natomiast pierwsze normy i początki tradycji Kırkpınar, choć źródła podają różne daty pierwszych zawodów.
Motyw użytkowania oleju do zapasów jest zatem starszy niż sam turniej, ale w tureckiej odmianie stał się jej najważniejszym wyróżnikiem. Dawne starcia nie miały ściśle określonego limitu, dlatego pojedynek mógł trwać wiele godzin, dopóki jeden z pehlivanów nie wykazał wyraźnej przewagi. W 1975 roku wprowadzono ograniczenia czasowe, a później także punktowe rozstrzygnięcia pozwalające ujednolicić przebieg zawodów.
Przygotowanie pehlivana ma wymiar praktyczny i ceremonialny. Przed starciem zawodnik naciera ciało oliwą, a następnie wykonuje peşrev, czyli sekwencję ukłonów, gestów i ćwiczeń rozgrzewających. Choć ruchy te mogą przypominać Ci tańce, są formą powitania oraz okazania szacunku. Towarzyszy im muzyka bębnów davul i instrumentów zurna, a cazgır przedstawia zawodników wierszowanymi formułami i wypowiada modlitwę.
Ubiór zawodników to jedna z najważniejszych różnic między tradycyjnymi olimpijskimi zapasami a tureckimi. Najważniejszą częścią stroju jest kispet, czyli wytrzymałe skórzane spodnie sięgające od pasa poniżej kolan, szyte ze skóry. Górną część tworzy szeroki i sztywniejszy pas nazywany kasnak, który stabilizuje ubranie na biodrach. Nogawki zwężają się przy kolanach i są dokładnie wiązane, aby materiał nie przesuwał się podczas chwytów, obrotów i walki w parterze.
Pehlivan walczy boso i z odkrytym torsem, a przed starciem oliwą pokrywa ciało oraz powierzchnię kispet. Możesz spotkać się ze stwierdzeniem, że w spodniach znajduje się kieszonka ułatwiająca chwyt, jednak nie jest to klasyczna kieszeń. Zawodnicy zgodnie z zasadami wkładają sobie ręce do spodni lub za nogawkę stroju, aby uzyskać kontrolę nad rywalem. Po zawodach kispet, zgodnie z tradycją, przenosi się w zembil, czyli specjalnej plecionej torbie.
Współczesny pojedynek yağlı güreş jest nadzorowany przez zespół sędziowski i może być prowadzony w stójce i na ziemi. Pojedynek dawniej mógł trwać nawet kilka dni, a teraz czas walki wynosi 30-40 minut i zależy od kategorii. Sędzia może przerwać starcie po wyjściu zawodników poza wyznaczony obszar, naruszeniu zasad lub urazie. Pehlivani mogą chwytać ciało rywala i jego kıspet. Zabronione są ataki na oczy, uszy i palce oraz ruchy zagrażające zdrowiu przeciwnika.
Po zakończeniu tradycyjnych przygotowań wyznaczona para zostaje wezwana na er meydanı, czyli pole zapaśnicze. Sędzia sprawdza gotowość obu zawodników i zgodność ich wyposażenia z regulaminem, a następnie wskazuje miejsce rozpoczęcia starcia. Pehlivani ustawiają się naprzeciwko siebie i czekają na komendę. Dopiero po sygnale mogą nawiązać kontakt, wykonać pierwszy chwyt i rozpocząć właściwą rywalizację. Od tej chwili liczony jest czas walki.
Podstawowym sposobem zwycięstwa jest przewrócenie rywala tak, aby jego plecy znalazły się na ziemi. Aby sprawnie położyć oponenta na plecy, pehlivan musi kontrolować jego biodra i środek ciężkości mimo śliskiej skóry. Wygraną może zapewnić również podniesienie przeciwnika, utrzymanie go na barkach i przejście trzech kroków albo wykonanie z nim pełnego obrotu o 360 stopni.
Pojedynek kończy także poddanie się rywala, jego dyskwalifikacja lub orzeczona przez służby medyczne niezdolność do dalszej walki. Jeżeli regulaminowy czas nie przyniesie wyniku, rozpoczyna się część punktowa, w której o zwycięstwie decyduje prawidłowo oceniona akcja. Trzy ostrzeżenia za przewinienia mogą oznaczać porażkę, dlatego zawodnik musi walczyć aktywnie i przestrzegać poleceń sędziego.
Prestiż Kırkpınar wynika z połączenia najwyższego poziomu rywalizacji z rangą narodowego święta. Do Edirne przyjeżdżają czołowi zawodnicy z różnych regionów Turcji, a zwycięstwo wpływa na ich pozycję sportową i społeczną. Turnieje oglądają też tysiące widzów, a niezmienne zasady i forma pozwalają zainteresować rywalizacją kibiców w każdym wieku. Ważną postacią jest Kırkpınar ağası, czyli patron odpowiedzialny między innymi za zapraszanie zawodników, wspieranie organizacji i wręczanie nagród.
Najpopularniejsza legenda łączy początki Kırkpınar z wyprawą osmańskich żołnierzy do Rumelii w 1346 roku. Spośród 40 wojowników dwóch braci z nudów rozpoczęło rywalizację w zapasach i miało walczyć tak długo, że żaden nie zdołał pokonać drugiego, a obaj zmarli z wyczerpania. Pochowano ich pod drzewem figowym, a gdy w tym miejscu odkryto źródła, okolicę nazwano Kırkpınar, czyli „czterdzieści źródeł”. Opowieść jest częścią tradycji, a nie potwierdzonym opisem wydarzeń.
Po zmianie granic związanej z wojnami bałkańskimi zawody przeniesiono z pierwotnego miejsca najpierw do Virantekke, a od 1924 roku odbywają się w Sarayiçi w Edirne. W 1946 roku organizację przejęły władze miasta, co nadało wydarzeniu bardziej oficjalny charakter. Kolejnym potwierdzeniem jego znaczenia był wpis festiwalu na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO w 2010 roku.
Zawodnicy zgłaszają się w przypisanych im kategoriach, a pary w kolejnych rundach wyłania się zgodnie z regulaminem i losowaniem. Turniej ma formę eliminacyjną, w której przegrany odpada, natomiast zwycięzca przechodzi dalej aż do finału swojej klasy. Sędziowie kontrolują przebieg starć, przyznają rozstrzygnięcia i mogą ukarać pehlivana za przewinienia. W każdej kategorii ustala się końcową kolejność najlepszych zawodników.
Największe znaczenie ma finał najwyższej kategorii Baş. Triumfator zostaje başpehlivanem, a jego wyróżnienie jest często określane jako tytuł mistrza Turcji. Otrzymuje również złoty pas, który zachowuje do następnej edycji. Jeśli zwycięży w Kırkpınar przez trzy kolejne lata, pas przechodzi na jego własność. Ta zasada sprawia, że trwałe zdobycie trofeum jest osiągnięciem dostępnym tylko najwybitniejszym mistrzom.
W yağlı güreş rangi nazywa się kategoriami boy. Przydział zależy od wieku, masy ciała i wyników, a limity federacja ustala na dany sezon. Awans zależy też od wyników w wybranych zawodach. Dla ułatwienia można podzielić 14 klas na trzy grupy, choć ich nazwy nie są oficjalnymi stopniami zaawansowania:
Yağlı güreş to trudna dyscyplina, która wymaga dużej siły całego ciała. Sama masa mięśniowa nie wystarcza, ponieważ wojownik potrzebuje mocnych nóg do tego by złapać i podnieść rywala, stabilnego tułowia do utrzymywania pozycji oraz wytrzymałych ramion i pleców. Długie starcie wymaga również dobrej wydolności, ponieważ zawodnik wielokrotnie wykonuje dynamiczne akcje, często podczas zawodów rozgrywanych na otwartym terenie w wysokiej temperaturze.
Równie ważne są równowaga, koordynacja i ruchomość stawów. Oliwa ogranicza pewność chwytu, dlatego zapaśnik powinien szybko przenosić ciężar ciała, reagować na poślizg i zachowywać kontrolę w niestabilnej pozycji. Jeśli chcesz trenować ten sport, rozwijaj siłę, wydolność i dynamikę oraz regularnie doskonal technikę. Dzięki temu wykorzystasz swoje możliwości fizyczne skuteczniej podczas pojedynku.
Tureckie zapasy w oliwie łączą wymagający wysiłek fizyczny z wielowiekową tradycją. Pehlivan potrzebuje siły, wytrzymałości, równowagi, koordynacji i dobrej techniki, aby kontrolować pokrytego oliwą rywala. Kıspet, rytuał peşrev oraz turniej Kırkpınar pokazują natomiast, że yağlı güreş pozostaje nie tylko sportem, lecz także ważnym elementem kultury Turcji.
Yağlı güreş ma własne nazewnictwo, ceremoniał i system rywalizacji, dlatego po poznaniu podstaw mogą pojawić się dodatkowe pytania. W poniższym FAQ znajdziesz krótkie wyjaśnienia kilku najważniejszych kwestii. Sprawdź, czy zapasy w oliwie należą do sportów olimpijskich i gdzie odbywają się zawody.
Nie, zapasy w oliwie nie należą do programu igrzysk olimpijskich. Na igrzyskach rozgrywa się zapasy w stylu wolnym i klasycznym.
Tak, zawody są organizowane corocznie w Edirne, zazwyczaj na przełomie czerwca i lipca. Dokładny termin może się zmieniać w kolejnych edycjach.
Nie, turnieje yağlı güreş odbywają się w różnych regionach Turcji. Kırkpınar jest najbardziej prestiżowym z nich, ale nie stanowi jedynego miejsca uprawiania tego sportu.
