Odruch nurkowania – czym jest naturalny odruch nurka?

Odruch nurkowania to odruch charakterystyczny dla ssaków nurkujących oraz lądowych przystosowanych do środowiska wodnego (jak wydry, niedźwiedzie czy hipopotamy) oraz wybranych gatunków ptaków (choćby pingwinów). To reakcja organizmu na nagłe znalezienie się w nieprzyjaznym i na dłuższą metę zabójczym środowisku wodnym. A zatem odruch ten umożliwia bezpieczne pozostanie pod taflą wody przez dłuższy czas. Odruch na nurkowaniu opiera się na tym, że w momencie nurkowania w organizmie zachodzą nagłe zmiany ułatwiające wodną adaptację.

Na czym zatem polega odruch nurkowania? Dotyczy on wielu parametrów życiowych, a ponadto wpływa na biochemię organizmu.

Pierwsza ze zmian to spowolnienie akcji serca, czyli bradykardia. Pierwsze oznaki bradykardii można odnotować w momencie zanurzania twarzy w zimnej wodzie (u człowieka). Spowolnienie tętna zmniejsza zużycie tlenu w organizmie poprzez ograniczenie zapotrzebowania na ten pierwiastek. Szczególnie istotne staje się zaopatrzenie w tlen mózgu oraz serca. Wraz z obniżeniem tętna zmniejsza się tempo metabolizmu. Zakresy zmian tempa bicia serca w związku z odruchem nurkowania są różne u poszczególnych gatunków. U człowieka tętno spada zazwyczaj o 10 do 25%. U ssaków nurkujących w lodowatej wodzie liczba uderzeń serca na minutę może zmniejszyć się nawet dziesięciokrotnie.

Odruch na nurkowanie skutkuje również wazokonstrykcją obwodową. Ten fachowy termin odnosi się do skurczu mięśni gładkich w ścianie naczyń krwionośnych. Potocznie mówi się po prostu o skurczu naczyń. Ograniczenie przepływu krwi w ciele osoby zanurzonej w wodzie o temperaturze prowadzącej do wychłodzenia następuje stopniowo. W pierwszej kolejności człowiek traci czucie w palcach, później w dłoniach i stopach, następnie w całych kończynach. Zachodzi hipotermia tkankowa. W tlen zaopatrywane do końca zostają serce i mózg, niezbędne do zachowania życia.

Jeszcze jedna kluczowaa reakcja na nagłe zanurzenie w zimnej wodzie to tak zwany blood shift, czyli przepływ osocza do płuc. Ma on pomagać płucom w środowisku, w którym panuje niskie ciśnienie (czyli na znacznych głębokościach) w przeciwdziałaniu zapadnięciu się. To następstwo odruchu nurkowania ustępuje podczas wynurzania, kiedy osocze opuszcza pęcherzyki płucne. Dlatego właśnie dla każdego nurka, także tak ważne jest powolne zmierzanie ku powierzchni przy jednoczesnym wydychaniu tlenu. W ten sposób zapobiega ona chorobie dekompresyjnej silnie powiązanej z blood shift.

Warto wiedzieć, że u dzieci do 6 miesiąca życia odruch nurkowy jest szczególnie silny. Odruchowo wstrzymują one oddech w wodzie i otwierają oczy.

W pewnych szczególnych sytuacjach na przykład w wyniku spożycia dużej ilości alkoholu, osoby, które nagle zanurzyły się w zimnej wodzie, mogą narazić się na gwałtowne spowolnienie pracy serca skutkujące jego zatrzymaniem. Odruch nurka może być również niebezpieczny dla osób, które na co dzień borykają się z barykardią.

Warto wiedzieć, że powtarzane zanurzenie twarzy w zimnej wodzie może mieć potencjalnie pozytywny wpływ na organizm. Zabiegi tego rodzaju stosowane bywały między innymi w przypadku niektórych odmian tachykardii. Co więcej, treningi wykorzystujące odruch na nurkowanie mogą być wykorzystywane do adaptacji wysokogórskiej. Wstrzymanie oddechu pod wodą, gdy cały organizm zaczyna zwalniać, przygotowuje też ciało do funkcjonowania w warunkach hipoksji na dużych wysokościach. Odruch nurkowania może więc być pomocny dla tych, którzy uczą się radzić sobie z zagrożeniami związanymi z chorobą wysokogórską.

Odruch nurkowy, diving reflex, to zatem interesująca ewolucyjna adaptacja organizmu, która w znaczący sposób ułatwia przeżycie pod wodą. Jest on szczególnie ważny dla osób specjalizujących się w swobodnych nurkowaniu głębinowym (bez aparatu tlenowego). To właśnie on pozwala śmiałkom, których serce nierzadko spowalnia do kilkunastu uderzeń na minutę, bić kolejne niemożliwe rekordy!