Próba Valsalvy – na czym polega i jak ją wykorzystywać?

Nazwa ta brzmi dosyć tajemniczo, ale jest to nic innego jak celowe wstrzymanie oddechu przy jednoczesnym napięciu mięśni brzucha i klatki piersiowej. Innymi słowy: mocny wydech „na zamkniętą krtań”. Choć brzmi niepozornie, w rzeczywistości w organizmie dzieje się dosyć dużo: ciśnienie w klatce piersiowej i jamie brzusznej gwałtownie rośnie, co wpływa na pracę serca, naczyń krwionośnych oraz ciśnienie tętnicze.

To prosta czynność, która jednak jest bardzo użyteczna w różnych sytuacjach. Nic więc dziwnego, że jest ona od wieków wykorzystywana w medycynie, a w nieco innej formie, także w sporcie. Co ciekawe, często wykonujesz ten manewr zupełnie nieświadomie. Kiedy? Na przykład w momencie, gdy podnosisz coś ciężkiego lub próbujesz „wypchnąć” ostatnie powtórzenie na siłowni. Manewr Valsalvy jest bardziej powszechny, niż może się wydawać.

Na pierwszy rzut oka wszystko wygląda prosto. Głęboki wdech, napięcie mięśni, wstrzymanie oddechu. Jednak wewnątrz organizmu zachodzi wtedy prawdziwy łańcuch reakcji fizjologicznych. Serce, naczynia krwionośne i układ nerwowy współpracują w precyzyjnej sekwencji, aby utrzymać równowagę ciśnienia i przepływu krwi. Cały proces można podzielić na cztery fazy.

W momencie, gdy zaczynasz silny wdech przy zamkniętej głośni, w klatce piersiowej dochodzi do gwałtownego wzrostu ciśnienia. Skutkiem jest chwilowe ściśnięcie serca i dużych naczyń, co wypycha krew z płuc do lewej komory. Efekt to krótkotrwały wzrost ciśnienia tętniczego, który stanowi pierwszą reakcję organizmu na nagły nacisk.

Jeśli utrzymujesz napięcie, krew ma trudności z powrotem do serca. Taka sytuacja obniża jego objętość wyrzutową i powoduje spadek ciśnienia. Organizm musi na to zareagować. Baroreceptory w naczyniach krwionośnych wykrywają zmianę i aktywują układ współczulny, przyspieszając tętno i kurcząc naczynia. Choć serce bije szybciej, ciśnienie wraca do poziomu nieco wyższego niż wyjściowy.

Po zakończeniu manewru ciśnienie w tętnicach na moment przekracza wartość wyjściową, co pobudza baroreceptory do odruchowego zwolnienia pracy serca. Organizm się stabilizuje, choć jeszcze przez chwilę układ krążenia może pracować na podwyższonych obrotach. Dopiero wtedy cały układ sercowo-naczyniowy wraca do pełnej równowagi.

Sama nazwa „metoda Valsalvy” może wzbudzać skojarzenia ze skomplikowaną procedurą medyczną. Ma ona jednak bardzo szerokie zastosowanie: od gabinetów medycznych, aż po siłownię. Można powiedzieć, że to czynność, która łączy świat medycyny, sportu i codzienności. Gdzie więc można się w praktyce spotkać z próbą Valsalvy?

Na początek najbardziej oczywisty obszar wykorzystanie próby Valsalvy: układ krążenia. Serce poddane tej metodzie musi zmierzyć się ze zmianą ciśnienia w klatce piersiowej, co jest oceniane przez lekarza. Pomaga to w diagnostyce zaburzeń rytmu i regulacji autonomicznej. Po wykonaniu próby Valsalvy częstoskurcz nadkomorowy często przestaje być problematyczny, gdyż metoda ta bardzo skutecznie sobie z nim radzi.

Metoda ta jest wykorzystywana w celu diagnostycznym i terapeutycznym. Fizjoterapeuta możne poprosić Cię o wykonanie kontrolowanego wydechu przy zamkniętych ustach i nosie. Jak w tym przypadku działa próba Valsalvy? Kręgosłup lub inne obszary ciała mogą reagować bólem przy takim manewrze. Dzięki temu lekarz może ocenić, w którym miejscu zlokalizowany jest problem i ustalić jego przyczynę.

Metoda ta znajduje swoje zastosowanie również w laryngologii. Najczęściej wykorzystuje się ją do oceny stanu ucha środkowego i drożności trąbki słuchowej. Manewr ten zwiększa ciśnienie w jamie nosowo-gardłowej, co powinno spowodować lekkie „wypchnięcie” błony bębenkowej na zewnątrz. Jeśli tak się dzieje, to znaczy, że trąbka słuchowa działa prawidłowo. Brak reakcji może natomiast wskazywać na jej niedrożność lub obecność płynu w uchu środkowym.

Manewr ten wykonuje właściwie każdy sportowiec, choć większość nie jest tego świadoma. Głęboki wdech, napięcie mięśni brzucha i chwilowe wstrzymanie oddechu sprawiają, że ciało staje się jak stalowa zbroja gotowa do podniesienia każdego ciężaru. Właśnie w ten sposób powstaje tak zwana tłocznia brzuszna, czyli naturalny pas ochronny zbudowany z mięśni. Dzięki nie tułów jest sztywniejszy, co pozwala efektywniej przenosić siłę z nóg na ramiona i zachować stabilność. Widzimy to na przykład podczas przysiadu, wyciskania nad głowę czy martwego ciągu.

Zmodyfikowana próba Valsalvy to nieodłączny element techniki w sportach siłowych, zwłaszcza trójboju lub unoszeniu sztangi. W tych dyscyplinach zawodnicy uczą się go świadomie. To bardzo ważne, aby wiedzieć, kiedy wziąć wdech, jak napiąć mięśnie głębokie brzucha i kiedy bezpiecznie wypuścić powietrze. Ale nie tylko oni korzystają z tego triku. Manewr Valsalvy można spotkać także w treningu wspinaczy, gimnastyków, a nawet biegaczy. Panowanie nad własnym oddechem jest jednym z filarów siły.

Manewr ten pozornie wydaje się zupełnie nieszkodliwy. W końcu to tylko „wstrzymanie oddechu z napięciem”. Rzeczywiście, dla większości osób jest on w pełni bezpieczny. Niestety, nie w przypadku każdego tak jest. Zwiększone ciśnienie w klatce piersiowej i brzusznej wpływa na serce, naczynia krwionośne i układ nerwowy. Jakie są przeciwwskazania dla próby Valsalvy?

1. Tętniak aorty lub naczyń mózgu. Nagły wzrost ciśnienia może doprowadzić do pęknięcia osłabionej ściany naczynia.
2. Niedawno przebyte operacje klatki piersiowej lub jamy brzusznej. Napięcie może zaburzyć proces gojenia i zwiększyć ryzyko krwawienia.
3. Udar mózgu (świeży lub w niedalekiej przeszłości). Gwałtowne zmiany ciśnienia mogą pogorszyć stan układu nerwowego.
4. Ostry zawał serca. Manewr Valsalvy obciąża serce i może nasilić zaburzenia rytmu lub niedokrwienie.
5. Podwyższone ciśnienie wewnątrzczaszkowe. Dalszy wzrost ciśnienia może być niebezpieczny dla mózgu.

Próbę Valsalvy można z powodzeniem wykonać samodzielnie i jest to w praktyce bardzo proste. Sztuka tkwi jednak w precyzji i kontroli oddechu. Aby całość była wykonana bezpiecznie, trzeba zadbać o odpowiednią technikę i spokój. Oto instrukcja krok po kroku jak to zrobić:

1. Przygotuj pozycję. Usiądź wygodnie z tułowiem lekko pochylonym do przodu. Dzięki temu ułatwisz przepływ krwi i zminimalizujesz ryzyko zawrotów głowy.
2. Weź głęboki wdech. Nabierz powietrza do płuc tak, aby poczuć, jak unosi się klatka piersiowa i jednocześnie napina brzuch.
3. Zatkaj drogi oddechowe. Zamknij usta i zatkaj nos palcami tak, aby powietrze nie mogło się wydostać.
4. Spróbuj wykonać wydech. Chodzi tutaj o delikatne „parcie” z napięciem mięśni brzucha. Nie przesadzaj z siłą, chodzi o kontrolowany nacisk, a nie bicie rekordu w sile napięcia.
5. Utrzymaj napięcie przez 10-15 sekund. Po tym czasie powoli rozluźnij mięśnie i spokojnie wypuść powietrze.

Opisywany manewr został opracowany z inicjatywy włoskiego lekarza Antonia Marii Valsalvy. Choć metoda, którą opracował Valsalva powstała wieki temu do dzisiaj, jej wskazania pomagają pacjentom w diagnozie chorób. Metoda polega na wykonaniu próby wydechu przy zamkniętej głośni, co prowadzi do zwolnienia akcji serca, a następnie jej przyspieszenia. Strategię tą chętnie stosują także sportowcy, aby zapanować nad rytmem serca.