Szpotawość kolan wpływa na prawidłowe ustawienie kończyn dolnych i może powodować ból. Sprawdź, jak leczyć tę wadę postawy!
Kolana szpotawe u dzieci są naturalnym etapem rozwoju, ale u dorosłych mogą sprzyjać zmianom zwyrodnieniowym i powodować ból. Kiedy szpotawość wymaga leczenia?
Kolana szpotawe (genu varum) to wada postawy, która charakteryzuje się zaburzeniem osi kończyn dolnych i łukowatym ustawieniem nóg. W prawidłowych warunkach kość udowa i kości podudzia znajdują się w jednej osi. W przypadku szpotawości dochodzi do odchylenia od tej linii - nogi tworzą kąt otwarty do wewnątrz, a kolana ustawiają się na zewnątrz.
Szpotawość kolan można rozpoznać na podstawie charakterystycznego wyglądu kończyn dolnych w pozycji stojącej:
Kolana szpotawe mogą występować fizjologicznie (naturalnie) u małych dzieci i nie są wtedy uznawane za wadę. Jest to związane z ułożeniem płodu w macicy oraz niedojrzałym układem kostnym.
Do kiedy szpotawość u dzieci powinna ustąpić samoistnie?
W większości przypadków kolana szpotawe u dzieci prostują się około 2-3 roku życia wraz z rozwojem układu kostnego. Dziecko zaczyna raczkować, stawiać pierwsze kroki i stopniowo obciążać nogi, co sprawia, że oś kończyn zaczyna się prostować. Następnie nogi dziecka przechodzą w koślawość kolan (genu valgum), co w pierwszych latach życia również jest zjawiskiem fizjologicznym.
Za wadę postawy uznaje się kolana szpotawe utrzymujące się powyżej 7 roku życia.
Chociaż szpotawość może być naturalnym etapem rozwoju układu kostnego dziecka, jeżeli zauważysz niepokojące objawy – nie zwlekaj z wizytą u lekarza specjalisty. Szczególną uwagę zwróć na:
Kolana szpotawe u dorosłych nie są zjawiskiem fizjologicznym, ale wadą postawy, która wymaga leczenia. Najczęściej stanowią następstwo braku lub nieprawidłowego leczenia szpotawości z okresu dzieciństwa.
Przewlekłe przeciążanie przyśrodkowej strony stawu kolanowego może prowadzić do bólu oraz przyśpieszonego zużycia chrząstki stawowej i zmian zwyrodnieniowych, co z czasem może utrudniać codzienne funkcjonowanie. Dlatego warto zgłosić się do lekarza w celu dobrania odpowiedniego leczenia.
Przyczyna kolan szpotawych nie zawsze jest prosta w uchwyceniu. Fizjologiczna szpotawość kolan jest naturalnym etapem rozwoju dzieci i jest związana z niedojrzałością układu kostno-mięśniowego. Natomiast jeżeli zaburzenie utrzymuje się u starszych dzieci i u dorosłych, możliwe przyczyny to:
Szpotawość nie zawsze powoduje ból, ale nieprawidłowe ustawienie kolan wpływa na biomechanikę całego narządu ruchu. Zmiany w obrębie stawu kolanowego zaburzają ustawienie stopy i miednicy oraz powodują szereg nieprawidłowości w napięciu mięśni i więzadeł:
Szpotawość kolan u małych dzieci zwykle nie wymaga leczenia i koryguje się sama wraz z wiekiem. Jeśli jednak zaburzenie jest nasilone lub utrzymuje się u starszych dzieci i dorosłych, konieczne może być wdrożenie leczenia.
Leczenie kolan szpotawych zależy od wieku oraz stopnia deformacji i występujących objawów. Do stosowanych metod zaliczamy:
Podstawą rehabilitacji kolan szpotawych są odpowiednie ćwiczenia korekcyjne. Mają one na celu między innymi przywrócenie równowagi mięśniowej poprzez wzmacnianie osłabionych i rozciąganie przykurczonych mięśni. Mogą je wykonywać zarówno dzieci, jak i dorośli.
Poniżej znajdziesz 4 przykładowe ćwiczenia na kolana szpotawe. Warto jednak pamiętać, że najlepszy efekt da plan treningowy stworzony indywidualnie według Twoich potrzeb i możliwości. W tym celu udaj się do fizjoterapeuty, który zaleci ćwiczenia rehabilitacyjne i pokaże, jak je prawidłowo wykonywać.
Półprzysiad z piłką:
Zabieg na kolana szpotawe wykonuje się tylko wtedy, gdy inne metody (fizjoterapia, wkładki ortopedyczne) zawiodą lub wada znacząco utrudnia codzienne funkcjonowanie i powoduje duże dolegliwości bólowe. Przeprowadza się go wyłącznie u dorosłych.
Operacja chirurgiczna korygująca szpotawe kolana pacjenta to osteotomia. Zabieg polega na:
Ból po osteotomii najbardziej odczuwalny jest w pierwszych dniach po operacji nogi – szczególnie w ciągu początkowych 48 godzin – i może utrzymywać się przez pierwsze tygodnie po operacji. Leki przeciwbólowe, odpoczynek i fizjoterapia mogą pomóc w łagodzeniu dolegliwości.
W kolanach szpotawych stosuje się buty z wkładką pronującą, czyli unoszącą zewnętrzną krawędź stopy. Osoby ze szpotawością zwykle mają tendencję do obciążania tej części, co sprzyja przeciążeniom mięśni i stawów. Wykorzystanie odpowiednich wkładek pozwala skorygować ustawienie stóp i zmniejszyć negatywny wpływ wady na cały aparat ruchu.
Warto pamiętać, że wkładka powinna być wykonana indywidualnie – dopasowana do rodzaju i stopnia nasilenia wady. W tym celu udaj się do specjalisty, który dobierze odpowiednie wsparcie dla Twoich stóp.
Korekcja szpotawości kolan w starszym wieku jest możliwa, choć może być trudniejsza niż u dzieci.
W pierwszej kolejności – jeżeli wada nie jest zaawansowana – stosuje się leczenie zachowawcze, które obejmuje fizjoterapię oraz dobór odpowiedniego sprzętu ortopedycznego. Należy jednak pamiętać, że ćwiczenia mogą wpłynąć na mięśnie, ale nie zmienią kształtu kości. W przypadku znacznie nasilonej wady konieczna może być interwencja chirurgiczna.
W przypadku kolan szpotawych należy unikać czynności, które pogłębiają wadę poprzez wymuszanie bocznego ustawienia kolan. Przeciwwskazane są:
Kolana szpotawe nie są przeciwwskazaniem do uprawiania sportu, a odpowiednio dobrana aktywność może wręcz pozytywnie wpływać na organizm. Ważne, aby podczas wykonywania ćwiczeń dbać o odpowiednią technikę oraz ustawienie ud i kolan.
Jazda na rowerze bywa odradzana osobom z kolanami szpotawymi, ale kluczowe znaczenie ma tutaj ustawienie nóg podczas jazdy. Częstym problemem jest szerokie rozstawienie kolan podczas pedałowania, które może pogłębiać wadę.
Jednym z czynników, na które należy zwrócić uwagę jest odpowiednie ustawienie wysokości siodełka. Zbyt niska pozycja może powodować „uciekanie” kolan na boki.
Bieganie po twardej powierzchni, szczególnie w nieprawidłowo dobranym obuwiu, może zwiększać obciążenie wewnętrznej powierzchni stawów kolanowych podczas każdego kroku.
Ważne, aby zwrócić uwagę na prawidłową technikę biegu, wzmacnianie mięśni nóg oraz dobór odpowiedniego obuwia do biegania. Pamiętaj też, aby dystans i intensywność biegów wzrastały stopniowo.
Właściwa technika podczas aktywności fizycznej wykonywanej z obciążeniem u osób z kolanami szpotawymi jest bardzo ważna. Szczególnie podczas ćwiczeń w pozycji stojącej, takich jak przysiady czy martwy ciąg, przypilnuj, aby kolana nie rozchodziły się nadmiernie na zewnątrz.
W literaturze często przytaczany jest potencjalny związek między grą w piłkę nożną a występowaniem kolan szpotawych. Jednym z mechanizmów, które mogą wyjaśniać taką zależność jest asymetryczny rozwój mięśni podczas treningów.
Kolana szpotawe sprawiają, że układ ruchu jest podatny na kontuzje, dlatego szczególnie ważna jest fizjoterapia i odpowiednie wzmacnianie mięśni.
Szpotawość kolan nie zawsze musi oznaczać wadę postawy. Występuje fizjologicznie u małych dzieci i najczęściej koryguje się samoistnie wraz z rozwojem układu kostnego.
Jeżeli problem utrwali się u starszych dzieci i u dorosłych – należy podjąć działanie. W pierwszej kolejności największe znaczenie ma fizjoterapia i odpowiednie buty, ale w cięższych przypadkach konieczna może być operacja.
Katarzyna Maciałczyk- Paprocka. Epidemiologia wad postawy u dzieci i młodzieży. Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, Wydział Lekarski I. Poznań 2013.
Witold Marciniak, Andrzej Szulc. Wiktora Degi Ortopedia I Rehabilitacja. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2003
Maire-Clare Killen, Gavin DeKiewiet. Genu varum in children. Paediatrics and Child Health, Volume 32, Issue 4, 2022, Pages 141-150, ISSN 1751-7222.
Alexandre Caubère, Olivier Barbier, Kristian Kley, Lukas Hanak, Christophe Jacquet, Matthieu Ollivier. Double level osteotomy for genu varum: Is a return to sport possible? Orthopaedics & Traumatology: Surgery & Research, Volume 109, Issue 4, 2023, 103397, ISSN 1877-0568.
Jestem neurobiologiem i specjalistą contentu medycznego. Ukończyłam fizjoterapię na Warszawskim Uniwersytecie Medycznym oraz neurobiologię na Śląskim Uniwersytecie Medycznym. Od wielu lat łączę świat nauki z praktyką sportową – mam doświadczenie zarówno jako zawodnik, jak i trener. Bezpośredni kontakt z pacjentami i ludźmi sportu zainspirował mnie do tworzenia merytorycznych treści medycznych – wierzę, że edukacja w prostej i zrozumiałej formie to klucz do zdrowia. W wolnych chwilach lubię aktywnie odpoczywać, biegać, podróżować i czytać dobrą książkę.
